मित्रांनो परदेशातील नामांकित विद्यापीठ, संशोधन संस्था किंवा उद्योगामध्ये कार्यरत असलेल्या भारतीय वंशाच्या (Indian Origin) वैज्ञानिक, संशोधक आणि प्राध्यापकांसाठी भारत सरकारने एक महत्त्वाची संशोधन संधी उपलब्ध करून दिली आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग (Department of Science and Technology – DST) यांच्या माध्यमातून राबविण्यात येणारी Vaishwik Bharatiya Vaigyanik (VAIBHAV) Fellowship ही जगभरातील भारतीय वैज्ञानिकांना भारतातील संशोधन संस्थांशी जोडणारी एक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय फेलोशिप योजना आहे.
या फेलोशिपचा उद्देश परदेशात कार्यरत भारतीय वंशाच्या तज्ज्ञांच्या ज्ञानाचा आणि अनुभवाचा उपयोग भारतातील संशोधन, नवोपक्रम (Innovation), तंत्रज्ञान विकास (Technology Development) आणि ज्ञान हस्तांतरण (Knowledge Transfer) यासाठी करणे हा आहे. निवड झालेल्या वैज्ञानिकांना भारतातील उच्च शिक्षण संस्था (HEIs), IIT, IISER, IISc, NIT, CSIR, ICMR, ICAR, DRDO तसेच इतर सार्वजनिक निधीतून चालणाऱ्या संशोधन संस्थांमध्ये संयुक्त संशोधन करण्याची संधी मिळते.
| सेवा | तपशील |
|---|---|
| योजनेचे नाव | Vaishwik Bharatiya Vaigyanik (VAIBHAV) Fellowship 2026 |
| संचालक विभाग | Department of Science and Technology (DST), भारत सरकार |
| उद्देश | परदेशात कार्यरत भारतीय वंशाच्या वैज्ञानिकांना भारतातील संशोधन संस्थांशी जोडणे |
| लाभार्थी | भारतीय वंशाचे (Indian Origin) परदेशातील वैज्ञानिक, संशोधक व शिक्षणतज्ज्ञ |
| फेलोशिप कालावधी | कमाल 3 वर्षे (दरवर्षी 1 ते 2 महिने भारतात संशोधन) |
| फेलोशिप रक्कम | USD 5,000 प्रतिमाह (सुमारे ₹4 लाख) |
| प्रवास सुविधा | दरवर्षी एकदा Business Class International Airfare |
| निवास सुविधा | भारतातील वास्तव्यासाठी दररोज ₹7,500 पर्यंत सुसज्ज निवास |
| अर्ज पद्धत | ऑनलाइन |
| निवड प्रक्रिया | राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञ समितीद्वारे |
| Host Institution | IIT, IISER, IISc, NIT, केंद्रीय/राज्य विद्यापीठे, CSIR, ICMR, ICAR, DRDO व इतर सार्वजनिक संशोधन संस्था |
| अधिकृत विभाग | Department of Science and Technology (DST) |
VAIBHAV Fellowship 2026 म्हणजे काय?
VAIBHAV म्हणजे Vaishwik Bharatiya Vaigyanik Fellowship. ही भारत सरकारची एक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय संशोधन फेलोशिप असून, परदेशात कार्यरत भारतीय वंशाच्या वैज्ञानिकांना भारतातील संशोधन संस्थांशी जोडण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे. या माध्यमातून जागतिक दर्जाचे संशोधन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय अनुभव भारतात आणण्याचा प्रयत्न केला जातो.
फेलोशिपचे उद्दिष्ट काय आहेत?
या योजनेचा मुख्य हेतू भारतातील संशोधन व्यवस्था अधिक मजबूत करणे आणि जागतिक स्तरावरील भारतीय वैज्ञानिकांशी दीर्घकालीन वैज्ञानिक सहकार्य निर्माण करणे हा आहे. तसेच भारतीय संशोधक, विद्यार्थी आणि वैज्ञानिकांना आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांसोबत काम करण्याची संधी उपलब्ध करून देणे, संयुक्त संशोधन प्रकल्पांना चालना देणे आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताची प्रगती वेगाने घडवून आणणे हे देखील या योजनेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.
मिळणारे आर्थिक लाभ काय आहेत?
VAIBHAV Fellowship अंतर्गत निवड झालेल्या वैज्ञानिकांना अनेक आकर्षक सुविधा दिल्या जातात.
- दरमहा USD 5,000 (भारतीय चलनानुसार सुमारे 4 लाख रुपये फेलोशिप.
- दरवर्षी एकदा Business Class International Airfare.
- भारतातील वास्तव्यासाठी दररोज 7,500 रुपये पर्यंत सुसज्ज निवासाची सुविधा.
- भारतातील अग्रगण्य संशोधन संस्थांमध्ये संशोधन करण्याची संधी.
- भारतीय वैज्ञानिक आणि संशोधकांसोबत संयुक्त संशोधन व ज्ञान हस्तांतरणाची संधी.
कोण अर्ज करू शकतो?
या फेलोशिपसाठी भारतीय वंशाचे (Indian Origin) वैज्ञानिक, संशोधक आणि तज्ज्ञ अर्ज करू शकतात. तसेच NRI, OCI किंवा PIO श्रेणीतील पात्र उमेदवार (लागू असल्यास) देखील अर्जासाठी पात्र आहेत. उमेदवार सध्या परदेशातील प्रतिष्ठित विद्यापीठ, संशोधन संस्था किंवा उद्योगामध्ये कार्यरत असणे आवश्यक आहे. विज्ञान, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, जैवतंत्रज्ञान, तंत्रज्ञान किंवा संबंधित क्षेत्रात उल्लेखनीय संशोधन कार्य केलेल्या उमेदवारांना प्राधान्य दिले जाते.
फेलोशिपचा कालावधी काय आहे?
VAIBHAV Fellowship ची कमाल मुदत 3 वर्षे आहे. मात्र फेलोला सलग तीन वर्षे भारतात राहण्याची आवश्यकता नसते. निवड झालेल्या वैज्ञानिकांनी प्रत्येक वर्षी किमान 1 महिना आणि कमाल 2 महिने भारतातील Host Institution मध्ये संशोधन कार्य करणे आवश्यक असते. उर्वरित कालावधीत ते त्यांच्या परदेशातील संस्थेमध्ये कार्य सुरू ठेवू शकतात.
कोणत्या क्षेत्रांमध्ये संशोधन करता येईल?
या फेलोशिपअंतर्गत विविध अत्याधुनिक आणि राष्ट्रीय प्राधान्याच्या क्षेत्रांमध्ये संशोधन करता येते. यामध्ये Artificial Intelligence (AI), Machine Learning, Quantum Technology, Semiconductor Technology, Biotechnology, Health & Medical Sciences, Climate Change, Renewable Energy, Agriculture & Food Security, Cyber Security, Data Science, Robotics, Space Technology, Smart Manufacturing, Advanced Materials आणि इतर उदयोन्मुख तंत्रज्ञान क्षेत्रांचा समावेश आहे.
Host Institution म्हणजे काय?
VAIBHAV Fellowship साठी अर्ज करताना भारतातील एखाद्या पात्र संशोधन संस्था किंवा विद्यापीठासोबत संयुक्त संशोधन प्रस्ताव (Research Proposal) सादर करावा लागतो. या संस्थेला Host Institution म्हटले जाते. IIT, IISER, IISc, NIT, केंद्रीय व राज्य विद्यापीठे, CSIR, ICMR, ICAR, DRDO आणि इतर सार्वजनिक संशोधन संस्था Host Institution म्हणून पात्र आहेत.
अर्ज प्रक्रिया काय आहे?
VAIBHAV Fellowship साठी अर्ज पूर्णपणे ऑनलाइन पद्धतीने केला जातो. इच्छुक वैज्ञानिकांनी प्रथम भारतातील एखाद्या पात्र Host Institution शी संपर्क साधावा. त्यानंतर संयुक्त संशोधन प्रस्ताव तयार करून आवश्यक कागदपत्रांसह अधिकृत पोर्टलवर अर्ज सादर करावा.
आवश्यक कागदपत्रे कोणती आहेत?
अर्ज करताना ऑनलाइन अर्ज, Curriculum Vitae (CV), पासपोर्टची प्रत, भारतीय वंशाचा पुरावा (लागू असल्यास), सध्याच्या संस्थेचे प्रमाणपत्र, संयुक्त Research Proposal, Publication List, संशोधन कार्याचा तपशील आणि Host Institution चे समर्थनपत्र सादर करावे लागते.
निवड प्रक्रिया काय आहे?
VAIBHAV Fellowship साठी उमेदवारांची निवड राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञ समितीद्वारे केली जाते. शैक्षणिक गुणवत्ता, आंतरराष्ट्रीय संशोधन अनुभव, प्रकाशित संशोधन लेख, पेटंट, Research Proposal ची गुणवत्ता, भारतासाठी संशोधनाचे महत्त्व आणि Host Institution ची क्षमता या निकषांच्या आधारे अंतिम निवड केली जाते.
| महत्त्वाच्या सेवा | लिंक |
|---|---|
| DST (Department of Science and Technology) अधिकृत वेबसाइट | https://dst.gov.in/ |
| VAIBHAV Fellowship अधिकृत पेज | https://www.vaibhavfellowship.dst.gov.in/ |
| VAIBHAV Fellowship Guidelines (Official PDF) | Download Guidelines PDF |
| VAIBHAV Fellowship ऑनलाइन अर्ज | Apply Online |
महत्त्वाची सूचना
VAIBHAV Fellowship 2026-27 संदर्भातील नवीन अधिकृत अधिसूचना अद्याप प्रसिद्ध झालेली नाही. अधिसूचना जाहीर झाल्यानंतर अर्ज सुरू होण्याची तारीख, अंतिम तारीख, पात्रता आणि इतर सर्व तपशील अधिकृतपणे प्रसिद्ध केले जातील. त्यामुळे इच्छुक उमेदवारांनी DST च्या अधिकृत संकेतस्थळावर वेळोवेळी भेट देऊन नवीन अपडेट्स तपासाव्यात.
VAIBHAV Fellowship 2026 ही परदेशात कार्यरत भारतीय वंशाच्या वैज्ञानिकांसाठी भारतातील संशोधन क्षेत्रात योगदान देण्याची एक प्रतिष्ठित आणि आकर्षक संधी आहे. उत्कृष्ट आर्थिक लाभ, जागतिक दर्जाच्या संशोधन संस्थांमध्ये काम करण्याची संधी आणि भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीत सहभाग या सर्व बाबींमुळे ही फेलोशिप संशोधकांसाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. पात्र उमेदवारांनी अधिकृत अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतर आवश्यक कागदपत्रांसह वेळेत अर्ज करावा.
